Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą, ale nie jest to rozwiązanie automatyczne ani potrzebne każdej organizacji. Ustawa o fundacjach pozwala na prowadzenie biznesu w rozmiarach służących realizacji celów fundacji. Oznacza to, że działalność gospodarcza powinna pozostawać podporządkowana celom statutowym, a zasady jej prowadzenia muszą być prawidłowo ujęte w statucie i ujawnione w Krajowym Rejestrze Sądowym.
Decyzję o uruchomieniu działalności gospodarczej warto poprzedzić analizą modelu finansowania fundacji. W wielu przypadkach wystarczają darowizny, dotacje albo działalność odpłatna pożytku publicznego. Jeżeli jednak fundacja chce trwale oferować towary lub usługi na zasadach rynkowych, działalność gospodarcza może być właściwym rozwiązaniem, pod warunkiem prawidłowego rozdzielenia jej od pozostałej aktywności organizacji.
Podstawa prawna prowadzenia działalności gospodarczej przez fundację
Ustawa o fundacjach wprost przewiduje możliwość prowadzenia przez fundację działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 5 ust. 5 działalność ta może być prowadzona w rozmiarach służących realizacji celów fundacji.
Fundacja nie powstaje jednak po to, aby prowadzić biznes jako cel sam w sobie. Jej zasadnicze cele muszą mieć charakter społecznie lub gospodarczo użyteczny w rozumieniu ustawy o fundacjach. Działalność gospodarcza stanowi natomiast narzędzie służące finansowaniu lub wspieraniu realizacji tych celów.
Nie oznacza to, że każda pojedyncza transakcja musi bezpośrednio realizować cel statutowy. Istotne jest, aby działalność gospodarcza była prowadzona w ramach dopuszczonych statutem i pozostawała funkcjonalnie podporządkowana działalności fundacji.
Działalność gospodarcza powinna wynikać ze statutu
Jeżeli fundacja ma prowadzić działalność gospodarczą, statut powinien odpowiednio ją przewidywać. W praktyce należy określić przedmiot działalności i dostosować postanowienia dotyczące majątku, kompetencji zarządu, reprezentacji oraz przeznaczania środków.
Błędem jest ograniczenie się do bardzo ogólnego zdania, że „fundacja może prowadzić działalność gospodarczą”, bez sprawdzenia, czy pozostałe postanowienia statutu tworzą spójny model działania. Statut powinien pozwalać ustalić, kto podejmuje decyzję o rozpoczęciu działalności, kto nią zarządza oraz w jaki sposób dochody z działalności są wykorzystywane.
Jeżeli fundacja została zarejestrowana bez postanowień umożliwiających prowadzenie działalności gospodarczej, uruchomienie biznesu wymaga wcześniejszej zmiany statutu, o ile statut i akt fundacyjny dopuszczają taką zmianę. Ustawa o fundacjach przewiduje, że zmiana statutu dotycząca podjęcia działalności gospodarczej wymaga wpisu do KRS.
Co najmniej 1000 zł majątku na działalność gospodarczą
Ustawa o fundacjach ustanawia szczególny wymóg majątkowy. Jeżeli fundacja ma prowadzić działalność gospodarczą, wartość środków majątkowych przeznaczonych na tę działalność nie może być niższa niż 1000 zł.
Kwoty tej nie należy utożsamiać z całym funduszem założycielskim. Fundator może przeznaczyć na fundację większy majątek i wyodrębnić z niego część przeznaczoną na działalność gospodarczą. W praktyce powinno to jasno wynikać z oświadczenia fundatora oraz dokumentacji składanej przy rejestracji.
Minimalna kwota ustawowa nie przesądza oczywiście, że 1000 zł jest ekonomicznie wystarczające do rozpoczęcia konkretnego przedsięwzięcia. Fundacja powinna dysponować środkami adekwatnymi do planowanej skali biznesu i jego ryzyk.
Wpis do rejestru przedsiębiorców KRS
Fundacja prowadząca działalność gospodarczą podlega nie tylko wpisowi do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, lecz również wpisowi do rejestru przedsiębiorców KRS.
Jeżeli działalność gospodarcza ma być prowadzona od początku, odpowiednie informacje zgłasza się przy rejestracji fundacji. Jeżeli decyzja zapada później, konieczna jest zmiana statutu, podjęcie wymaganych uchwał oraz zgłoszenie zmian do KRS przed faktycznym rozpoczęciem działalności.
Zakres przedmiotu działalności ujawniany w rejestrze powinien odpowiadać rzeczywiście planowanej aktywności. Nie warto wpisywać przypadkowo bardzo szerokiego katalogu tylko „na zapas”, jeżeli statut i rzeczywisty model działania nie uzasadniają takich pozycji.
Działalność gospodarcza a działalność odpłatna pożytku publicznego
To jedno z najważniejszych rozróżnień w praktyce NGO. Pobieranie opłat przez fundację nie zawsze oznacza działalność gospodarczą. Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie pozwala prowadzić działalność odpłatną pożytku publicznego, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.
Działalność odpłatna może jednak przekształcić się w działalność gospodarczą, między innymi gdy wynagrodzenie pobierane za dany rodzaj działalności jest wyższe od kosztów tej działalności albo zostanie przekroczony ustawowy limit wynagrodzeń osób zatrudnionych przy działalności odpłatnej.
Dodatkowo nie można prowadzić tego samego przedmiotu działalności jednocześnie jako odpłatnej działalności pożytku publicznego i działalności gospodarczej. Fundacja powinna więc już w dokumentach wewnętrznych jasno ustalić, które aktywności zalicza do działalności nieodpłatnej, które do odpłatnej, a które do gospodarczej.
Konieczne jest odpowiednie rozdzielenie księgowe
Prowadzenie działalności gospodarczej obok działalności statutowej wymaga takiego ukształtowania ewidencji księgowej, aby można było prawidłowo ustalić przychody, koszty i wynik poszczególnych rodzajów aktywności.
Nie chodzi wyłącznie o wygodę księgowości. Rozdzielenie ma znaczenie dla oceny, czy fundacja rzeczywiście spełnia warunki działalności odpłatnej, prawidłowo rozlicza dotacje i darowizny oraz właściwie ustala podstawę opodatkowania i ewentualne zwolnienia podatkowe.
Jeżeli organizacja planuje rozpocząć działalność gospodarczą, model kont księgowych i obiegu dokumentów warto ustalić przed pierwszą sprzedażą, a nie dopiero przy sporządzaniu sprawozdania finansowego.
Co dzieje się z zyskiem z działalności gospodarczej?
Fundacja nie ma wspólników ani właścicieli, którym można wypłacić zysk tak jak w spółce kapitałowej. Majątek fundacji służy realizacji jej celów. Dochód z działalności gospodarczej powinien więc pozostawać w fundacji i być wykorzystywany zgodnie z jej celami oraz obowiązującymi przepisami.
Nie oznacza to zakazu ponoszenia normalnych kosztów biznesowych. Fundacja może płacić pracownikom, zleceniobiorcom, dostawcom, wynajmującym czy członkom organów, jeżeli istnieje prawidłowa podstawa prawna i wynagrodzenie odpowiada rzeczywistemu świadczeniu. Problematyczne byłoby natomiast wyprowadzanie majątku pod pozorem kosztów lub świadczeń niezwiązanych z działalnością fundacji.
W fundacji posiadającej status OPP dochodzą dodatkowe ograniczenia ustawowe dotyczące gospodarowania majątkiem i transakcji z osobami powiązanymi.
Czy działalność gospodarcza oznacza opodatkowanie całego dochodu fundacji?
Samo prowadzenie działalności gospodarczej nie oznacza automatycznie, że wszystkie dochody fundacji tracą możliwość korzystania ze zwolnień podatkowych. Fundacja jest podatnikiem CIT, a możliwość zwolnienia konkretnych dochodów zależy od spełnienia przesłanek przewidzianych w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych, w szczególności od celów statutowych i sposobu przeznaczenia oraz wydatkowania dochodu.
Trzeba przy tym oddzielić zasady podatkowe od zasad wynikających z ustawy o fundacjach i ustawy o działalności pożytku publicznego. To, że dana aktywność jest dopuszczalna statutowo, nie rozstrzyga jeszcze jej skutków w CIT lub VAT.
Przy działalności o większej skali albo nietypowym modelu sprzedaży zasadne jest wcześniejsze ustalenie skutków podatkowych, w tym obowiązków związanych z VAT i dokumentowaniem transakcji.
Kiedy działalność gospodarcza może być dobrym rozwiązaniem?
Działalność gospodarcza jest uzasadniona przede wszystkim wtedy, gdy fundacja chce prowadzić regularną, zorganizowaną aktywność rynkową, a działalność odpłatna pożytku publicznego jest zbyt wąska lub nie odpowiada modelowi przedsięwzięcia.
Przykładem może być sprzedaż usług lub produktów na rynku na warunkach komercyjnych, prowadzenie sklepu, organizowanie odpłatnych usług dla szerokiego kręgu klientów albo rozwinięcie działalności, w której fundacja zamierza osiągać nadwyżkę ekonomiczną przeznaczaną następnie na cele statutowe.
Jeżeli natomiast fundacja pobiera jedynie opłaty pokrywające koszty działań mieszczących się w sferze pożytku publicznego, warto najpierw ocenić, czy wystarczająca będzie działalność odpłatna.
Jak przygotować fundację do rozpoczęcia działalności gospodarczej?
Przed uruchomieniem działalności należy przeanalizować statut i sprawdzić, czy przewiduje on właściwy przedmiot działalności, zasady podejmowania decyzji oraz reprezentacji. Następnie trzeba przygotować uchwały, dokonać wymaganej zmiany statutu, zapewnić minimalny majątek przeznaczony na działalność gospodarczą i uzyskać odpowiedni wpis w KRS.
Równolegle warto przygotować model księgowy, zasady zawierania umów, regulaminy sprzedaży, dokumentację podatkową i – jeżeli jest potrzebna – politykę dotyczącą konfliktów interesów oraz transakcji z osobami powiązanymi.
Dobrze zaprojektowana działalność gospodarcza może być dla fundacji stabilnym źródłem finansowania. Najwięcej problemów powstaje nie dlatego, że fundacja prowadzi biznes, lecz dlatego, że rozpoczyna go bez wcześniejszego uporządkowania statutu, rejestru, księgowości i zasad podejmowania decyzji.